8. Sınıf 4. Ünite Asitler ve Bazlar Konu Anlatımı

Yaşamımızda besin olarak tükettiğimiz veya temizlik malzemesi olarak kullandığımız maddelerin özellikleri birbirinden farklıdır.

Limon, erik ve yeşil elmanın tadı ekşidir,

Diş macunu, pul biber ve sivri biberin tadı acıdır,

Sabunlu su kaygandır.

Maddelerin özelliklerindeki bu farklılıklara göre sınıflandırabiliriz.

Bazı maddeler suda çözündüğünde H+ iyonu verirler, bazı maddeler suda çözündüklerinde OH- iyonu verirler. Suda çözündüğünde H+ iyonu veren maddelere ASİT, OH- iyonu veren maddelere ise BAZ denir.

Aşağıda çeşitli maddelerin suda çözünme denklemleri verilmiştir. Bu tepkimelere bakarak maddelerin asit mi baz mı olduğunu belirleyelim.

Yukarıda verilen denklemlerden 1, 2, 3 ve 4 . boşluğu sizler tamamlayınız.

Ayıraç

Bazı maddeler asit ve bazlarla temas ettiğinde renk değiştirir. Asit ve bazlara temas ettiğinde ayrı renkler alan maddelere AYIRAÇ denir. Ayıraçlar asit ve bazları birbirinden ayırmamızı sağlar.

Ayıraçtan farklı olarak ph indikatörü veya ph belirteci de denir.

En çok kullanılan/sorularda karşımıza çıkan AYIRAÇLAR

Sorularda en fazla karşımıza çıkacak ayıraçlar

  1. TURNUSOL KAĞIDI
  2. METİL ORANJ
  3. FENOLFTALEİN

TURNUSOL KAĞIDI

Turnusol kağıdı kimyada kullanılan asit ve baz ayıraçlarındandır. Çözeltilerin asidik veya baziklik değerini belirlemek için kullanılır. Turnusol kağıdı genel olarak ASİT ile temas ettiğinde KIRMIZI, BAZ ile temas ettiğinde MAVİ renk alır.

En çok bilinmesi gereken turnusol kağıdı tepkimeleri kırmızı ve mavi turnusol kağıtlarının geçirdiği değişimlerdir.

KIRMIZI TURNUSOL KAĞIDI asitlere temas ettiğinde belirgin RENK DEĞİŞTİRMEZ, bazlara temas ettiğinde MAVİ RENGE DÖNER.

MAVİ TURNUSOL KAĞIDI asitlere temas ettiğinde belirgin KIRMIZI RENGE DÖNER, bazlara temas ettiğinde RENK DEĞİŞTİRMEZ.

METİL ORANJ (Metil Kırmızısı)

Hem asitlere hem de bazlara etki eder.

Metil ORANJ damlatılan sıvı(çözelti)

asit ise KIRMIZI

baz ise SARI renk alır.

Bunun dışında metil oranj sıvısı içerisine asit veya baz sıvısı da damlatılabilir. Renk değişimi yine aynı olur.

FENOLFTALEİN

Fenolftalein bir sıvıdır. Asit ve bazlara damlatılır.

Asitlere damlatıldığında etki etmez, renk değişikliği olmaz.

Bazlara damlatıldığında renk değiştirir. Pembe renge döner.

Bunun dışında fenolftalein sıvısı içerisine asit veya baz sıvısı da damlatılabilir. Renk değişimi yine aynı şekilde olur.

DOĞAL AYIRAÇLAR

Günlük hayatımızda kullandığımız bazı maddeleri de ASİT – BAZ AYIRACI olarak kullanabiliriz. Asit Baz ayıracı olarak kullanacağımız maddeler asitlerde ve bazlarda ne kadar farklı ve zıt renkler verirse o kadar verimli olur. Örneğin Maydanozdan elde edilen çözelti asitlerde AÇIK YEŞİL, bazlarda YEŞİL renk vermektedir. Bu bitkiyi kullanırsak asit bazları ayıramayabiliriz.

Kırmızı Lahana Suyu

Kırmızı lahana bir süre sıcak suda bekletildikten sonra su mor renge döner.

Elde edilen MOR SUYA

ASİDİK MADDE damlatıldığında

PEMBE

KIRMIZI

renk alır.

BAZİK MADDE damlatıldığında

YEŞİL

SARI

renk alır.

Gül Suyu

Gül yaprağı etil alkolde çözülerek açık kahve tonlarında bir çözelti elde edilir.

Bu çözelti

ASİDİK MADDELERDE AÇIK PEMBE

BAZİK MADDELERDE AÇIK SARI – SARI renk verir.

Çilek

Çilekler sıkıştırılarak veya dövülerek saf suya bırakılır daha sonra süzülerek pembe renkli çözelti başka bir kaba dökülür.

Pembe renkli çilek çözeltisi

ASİDİK MADDELERDE TURUNCU – SARI RENK

BAZİK MADDELERDE SARI – YEŞİL RENK verir.

Maydanoz

Maydanozdan elde edilen yeşil renkli çözelti

ASİDİK MADDELERDE AÇIK YEŞİL

BAZİK MADDELERDE YEŞİL renk verir.

UYARI: Renk değişimi belirgin olmadığı için maydanoz doğal ayıraç olarak tercih edilmez.

Kiraz

Çekirdekleri ayrılarak suyu çıkartılan kirazlar saf su içerisinde çözünür ve PEMBE RENKLİ ÇÖZELTİ ELDE EDİLİR.

ASİDİK MADDELERDE AÇIK PEMBE

BAZİK MADDELERDE AÇIK SARI renk verir.

Kırmızı Soğan

Kırmızı soğan saf suda çözünerek kiremit kırmızısı renge sahip çözelti elde edilir.

ASİDİK MADDELERDE AÇIK KIRMIZI RENK,

BAZİK MADDELERDE AÇIK KAHVERENGİ RENK verir.

Kuşburnu

Koyu kırmızı renkli kuşburnu çözeltisi

ASİDİK MADDELERDE KIRMIZI RENK,

BAZİK MADDELERDE YEŞİL RENK verir.

Ortanca bitkisi, doğal belirteçlerden biridir. Bu nedenle eğer ortanca bitkisi baz özelliği gösteren topraklarda yetişirse pembe renkli, asit özelliği gösteren topraklarda yetişirse mavi renkli çiçek açar.

Asitler ve Özellikleri

Suda çözündüğünde H+ iyonu oluşturan maddelere asit denir.

Suda çözündüğünde H+ iyonu yoğunluğu OH- iyonundan fazlaysa o madde asidiktir denir.

Asitler suda iyonlarına ayrılarak (iyonlaşarak) çözünür. Bu sebeple asitlerin sulu çözeltileri elektrik akımını iletirler.

Isıyı iletirler.

Asit maddeyi suya döktüğünde bıraktığında tamamen iyonlarına ayrışıyorsa KUVVETLİ ASİT, tamamen iyonlarına ayrılmıyorsa ZAYIF ASİT denir.

Hidroklorik asit (HCl), sülfürik asit (H2SO4), nitrik asit (HNO3) ve asetik asit (CH3COOH) yaygın olarak kullanılan asitlere örnek olarak verilebilir.

Hidroklorik asit(HCl), sülfürik asit(H2SO4) ve nitrik asit(HNO3) kuvvetli asitlere örnek iken yiyeceklerde bulunan asitler zayıf asitlere örnektir.

Metalleri ve mermeri aşındırır tahriş ederler.

Metallerle tepkimeye girerek H (hidrojen) gazı açığa çıkartır. Bu yüzden metal kaplarda saklanmaz.

Tatları ekşidir. Limon, elma, erik, sirke ve aspirin gibi maddelerin tatlarının ekşi olması asidik olmasındandır.

Kuvvetli asitler yakıcı ve tahriş edici olabilirler. Kezzap gibi kuvvetli asitler vücudumuza veya eşyalara temas ettiğinde onlara zarar verebilir.

Bazlarla beraber nötrleşme tepkimesine girerler TUZ ve SU oluştururlar.

Asitler,

KIRMIZI TURNUSOL KAĞIDI asitlere temas ettiğinde belirgin RENK DEĞİŞTİRMEZ,

MAVİ TURNUSOL KAĞIDI asitlere temas ettiğinde belirgin KIRMIZI RENGE DÖNER,

METİL ORANJ damlatılan sıvı asit KIRMIZI renk alır.

FENOLFTALEİN damlatılan asit RENK DEĞİŞTİRMEZ.

Bazlar ve Özellikleri

Suda çözündüğünde OH- iyonu oluşturan maddelere asit denir.

Suda çözündüğünde OH- iyonu yoğunluğu H+ iyonundan fazlaysa o madde baziktir denir.

Bazlar suda iyonlarına ayrılarak (iyonlaşarak) çözünür. Bu sebeple bazların sulu çözeltileri elektrik akımını iletirler.

Tatları acıdır.

Ele kayganlık hissi verir. Sabun, amonyak, çamaşır suyu, deterjan gibi maddelerin ele kayganlık hissi vermesi bazik olmasından kaynaklanır.

Bazlar da asitler gibi aşındırıcı ve tahriş edici olabilir.

Sulu çözeltilerinde tamamen iyonlaşan bazlar kuvvetli baz, sulu çözeltilerinde tamamen iyonlaşmayan bazlar ise zayıf baz adını alır.

Potasyum hidroksit (KOH), sodyum hidroksit (NaOH), kalsiyum hidroksit (Ca(OH)2), amonyak (NH3) bazlara örnek olarak verilebilir.

Potasyum hidroksit (KOH) ve sodyum hidroksit (NaOH) kuvvetli bazlara örnek iken yiyeceklerde bulunan bazlar zayıf bazlara örnektir.

Cam ve porselenler üzerinde aşındırıcı ve matlaştırıcı (parlaklık azaltıcı) etkisi vardır.

Asitlerle beraber nötrleşme tepkimesine girerler TUZ ve SU oluştururlar.

Bazlar,

KIRMIZI TURNUSOL KAĞIDI bazlara temas ettiğinde belirgin MAVİ RENGE DÖNER,

MAVİ TURNUSOL KAĞIDI bazlara temas ettiğinde belirgin RENK DEĞİŞTİRMEZ,

METİL ORANJ damlatılan sıvı baz SARI renk alır.

FENOLFTALEİN damlatılan baz PEMBE-KIRMIZI RENK ALIR.

ASİT VE BAZLARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ

  • Sulu çözeltileri elektrik akımını iletir.
  • Asit ve bazlar nötralleşme tepkimesine girerek TUZ ve SU oluştururlar.
  • Kuvvetli asit veya bazlar cildi tahriş ederler.

ASİT VE BAZLARIN ÖZELLİKLERİ

ASİTLERBAZLAR
TATLARI EKŞİDİRTATLARI ACIDIR
SULU ÇÖZELTİLERİNE H+ İYONU VERİRLERSULU ÇÖZELTİLERİNE OH- İYONU VERİRLER
SULU ÇÖZELTİLERİ ELEKTRİK AKIMINI İLETİRSULU ÇÖZELTİLERİ ELEKTRİK AKIMINI İLETİR
PH DEĞERİ 7’DEN KÜÇÜKTÜRPH DEĞERİ 7’DEN BÜYÜKTÜR
MAVİ TURNUSOL KAĞIDINI KIRMIZIYA DÖNÜŞTÜRÜRKIRMIZI TURNUSOL KAĞIDINI MAVİYE DÖNÜŞTÜRÜR
METİL ORANJ DAMLATILINCA KIRMIZI RENK VERİR.METİL ORANJ DAMLATILINCA SARI RENK VERİR.
FENOLFTALEİN DAMLATILINCA RENK DEĞİŞTİRMEZ.FENOLFTALEİN DAMLATILINCA PEMBE RENGE DÖNER.
BAZLARLA TEPKİME VERİR.ASİTLERLE TEPKİME VERİR.
METAL VE MERMERE ETKİ EDER.CAM VE PORSELENE ETKİ EDER.

GÜNDELİK HAYATTA KULLANDIĞIMIZ ASİT VE BAZLAR

Asitler

Hidroklorik Asit ( HCl)

Halk arasında TUZ RUHU olarak bilinir.

Kuvvetli asittir.

Temizlik işleri için kullanılır.

Nitrik Asit (HNO3)

Dinamit ve patlayıcı yapımında kullanılır.

Halk arasında KEZZAP olarak bilinir.

Kuvvetli bir asittir.

Sülfürik Asit (H₂SO₄)

Akü asidi olarak bilinir. Sanayide Zaç Yağı olarak adlandırılır.

Kuvvetli bir asittir.

Sülfürik asit maddeye veya cilde temas ettiğinde suyu çeker. Bu özelliğinden dolayı cilde büyük zarar verebilir.

Karbonik Asit (H₂CO₃)

Gazlı içeceklerin yapısında bulunur.

Karbonik asit, karbondioksidin sulu çözeltisi olan zayıf asittir. Gazozun içinde bulunur. Ayrıca, yağmur suyu da zayıf karbonik asit çözeltisidir.

Zayıf asittir.

Formik Asit (HCOOH)

Karınca asidi olarak bilinir.

Mikrobik bozulmaya karşı gıdaların yapısında kullanılır. Gıdaların böylece raf ömrü uzatılır.

Asetik Asit (CH₃COOH)

Sirke asidi olarak bilinir.

İlaç ve endüstri maddelerinin yapısında bulunur.

Sitrik Asit (C₆H₈O₇)

Limon asidi olarak bilinir.

Limon ve turunçgillerde bol miktarda bulunur.

Metal temizleme işlerinde ve bazı içeceklerde tatlandırıcı olarak kullanılır.

Malik Asit

Elma asidi olarak bilinir.

Elmanın yapısında bol miktarda bulunur.

Tartarik Asit

Üzümün yapısında bulunur.

Folik Asit

Çileğin yapısında bol miktarda bulunur.

Laktik Asit

Süt asidi olarak bilinir.

Bazlar

Sodyum Hidroksit – Sud Kostik (NaOH)

Sabun ve deterjanların yapısında bulunur.

Boya tekstil ve kağıt sanayisinde kullanılmaktadır.

Potasyum Hidroksit – Potas Kostik (KOH)

Gübre olarak kullanılır.

Pil yapımında da kullanılır.

Kalsiyum Hidroksit – Sönmüş Kireç (Ca(OH)₂)

Kireç ve çimento yapımında kullanılmaktadır.

Kalsiyum hidroksit, sönmemiş kirece su ilave edilmesiyle elde edilen kimyasal bileşiktir.

Amonyak (NH3)

İlaç ve plastik sanayinde kullanılmaktadır.

Çeşitli soğutma sistemlerinde kullanılmaktadır.

Yukarıdaki tüm asit ve bazların bilinmesi gerekiyor. Fakat sorularda en çok çıkan 3 ASİT ve 3 BAZ vardır. Bu asit ve bazların sistematik adları, formülleri ve halk-piyasadaki adlarının bilinmesi gerekmektedir.

3 ÖNEMLİ ASİT

Piyasa – Halk AdıSistematik AdıFormülü
TUZ RUHUHidroklorik AsitHCl
ZAÇ YAĞISülfirik AsitH2SO4
KEZZAPNitrik AsitHNO3

3 ÖNEMLİ BAZ

Piyasa – Halk AdıSistematik AdıFormülü
Sud – KostikSodyum HidroksitNaOH
Potas – KostikPotasyum HidroksitKOH
AmonyakAmonyakNH3

P

pH (power of Hydrogen-hidrojenin gücü)

Çözeltinin, sıvının, maddenin asitlik ve bazlık değerini belirleyen ölçü birimidir.

Maddelerin asit ve bazlık değerini belirlemek için pH kağıdı maddelere batırılır pH kağıdının aldığı renk pH ölçeği ile karşılaştırılır.

pH metre veya pH ölçeği dijital araçlarla da ölçülebilir. Bu araçlar sayesinde dijital olarak maddelerin pH değeri ölçülür.

pH değeri 0 ile 14 arasında değer alır.

pH değeri 0 ile 7 arasındaki maddeler ASİDİKTİR. 7’den 0’a doğru gittikçe ASİTLİK değeri artar.

pH değeri 0’a yaklaştıkça ASİDİK ÖZELLİK ARTAR.

pH değeri 7’ye yaklaştıkça ASİDİK ÖZELLİK AZALIR.

pH değeri 7 ile 14 arasındaki maddeler BAZİKTİR. 7’den 14’e doğru gittikçe BAZİKLİK değeri artar.

pH değeri 7’a yaklaştıkça BAZİK ÖZELLİK AZALIR.

pH değeri 14’e yaklaştıkça BAZİK ÖZELLİK ARTAR.

pH değeri 7 olan maddeler nötrdür. Ne asit ne de bazdır.

Nötr maddelerde H+ miktarı, OH- miktarına eşittir.

Genellikle sorularda karşılaşabileceğiniz ph değişimi ile ilgili bir kaç örneği inceleyelim. Örnekleri incelemeden önce UNUTMAYINIZ:

PH değeri küçülüyorsa asidik değer artar, bazik değer küçülür. PH değeri büyüyorsa asidik değer azalır, bazik değer artar.

pH’ı 5 olan bir X sıvısı üzerine BAZİK olan bir Y katı maddesi eklenip sıvı içerisinde çözünürse; X sıvısının pH değerini yorumlayalım.

Son durumda üzerine pH değeri 7’den büyük bir madde eklendiği için X sıvısının ASİDİK ÖZELLİĞİ AZALIR, BAZİK ÖZELLİĞİ ARTAR.

pH’ı 5’ten daha büyük bir değerde olur.

pH değeri 7 olan nötr saf su içerisine Asidik bir madde atılırsa,

Yeni karışımın ASİDİK değeri artar. BAZİK değeri azalır.

pH’ı azalır.

pH değeri 7’den az olur.

pH değeri 7 olan nötr saf su içerisine Bazik bir madde atılırsa,

Yeni karışımın BAZİK değeri artar. ASİDİK değeri azalır.

pH’ı artar.

pH değeri 7’den fazla olur.

pH’ı 10 olan bir A sıvısı üzerine ASİDİK olan bir B katı maddesi eklenip sıvı içerisinde çözünürse; A sıvısının pH değerini yorumlayalım.

Son durumda üzerine pH değeri 7’den küçük bir madde eklendiği için A sıvısının ASİDİK ÖZELLİĞİ ARTAR, BAZİK ÖZELLİĞİ AZALIR.

pH’ı 10’dan daha küçük bir değerde olur.

Asitlerin ve Bazların Maddeler Üzerindeki Etkileri

Asitlerin ve bazların temas ettikleri maddeler üzerinde etkileri olabilir. Özellikle kuvvetli asit ve bazlarla çalışırken çok dikkatli olmalıyız. En zararlı etkileri de et ve derimize yaptıklarıdır.

Asitlerin Maddeler Üzerine Etkileri

Asitler mermer zemin ve metallere zarar verirler.

Özellikle asit yağmurları mermerden yapılan tarihi eserlere zarar verebilir.

Mermerden yapılan mutfak tezgahlarında limon veya turunçgiller kesilirse mutfak tezgahında renk değişimi olabilir, aşınabilir.

Ağzımızda biriken asit dişlerimizin çürümesine neden olur. Ağzımızdaki asit baz dengesini sağlamak için dişlerimizi bazik özellik gösteren diş macunları ile fırçalamalıyız.

Asit dolu kapların içerisine alüminyum ve çinko gibi METALLER atılırsa; alüminyum ve çinko aşınır. Bu sebeple limon, sirke ve salça gibi ASİTLER METAL KAPLARDA SAKLANMAZLAR. BUNUN YERİNE CAM KAPLARDA SAKLANMALIDIR.

Derimize temas eden KUVVETLİ ASİTLER vücudumuzda CİDDİ YANIKLARA, RENK DEĞİŞİMİNE ve YIPRANMAYA SEBEP OLABİLİR.

Midemiz yediğimiz besinlerin sindirimi için Mide Asidi üretmektedir. Mide asidi belli bir oranda olduğu sürece besinlerin sindirimini sağlar. Ancak yediğimiz besinlerin asitlilik oranı fazla ise midemizdeki asit baz dengesi bozulur. Asit baz dengesi bozulan midemizde reflü, gastrit ve ülser gibi sindirim sistemi hastalıkları ortaya çıkabilir.

Midemiz asidik değerdedir eğer midemizin asidik değeri bozulursa BAZİK olan MİDE İLACI kullanırız. MİDE İLACI midemizin asidik ve bazik dengesini sağlar.

Kuvvetli asit ve bazlar et, kemik ve kumaş gibi maddeleri aşındırabilir, delebilir ve tahriş edebilir. Bu yüzden asit ve bazlarla çalışırken dikkatli olmalıyız.

ASİTLER METALLERLE TEPKİMEYE GİREREK HİDROJEN GAZI ORTAYA ÇIKAR.

Aktif metaller asitlerle tepkimeye girerek tuz ve H2 gazı oluştururlar.

Bazların Maddeler Üzerindeki Etkileri

Bazlar, camdan ve porselenden yapılmış maddelerin yüzeylerinin ve şekillerinin bozulmasına neden olur. Deterjanlar baz içeren temizlik malzemeleridir. Cam ve porselenlerin parlaklığının kaybolmasına neden olabilirler.

Deterjanların cam ve porselenlerin parlaklığını etkilememesi için cam ve porselenlere sır adı verilen koruyucu madde ile kaplanır.

Kuvvetli bazlar cildi tahriş eder ve zarar verir. Bu yüzden cildi ve saçları temizleyen ürünlerin bazik değeri düşüktür.

Bazların kirleri çözme gibi etkileri vardır. Bulaşık deterjanı, çamaşır deterjanı gibi maddeler bazik özellik gösterir.

Asit ve Bazlar birbiri ile tepkimeye girerek TUZ ve SU oluşturur. Bu tepkimenin ismi NÖTRLEŞME TEPKİMESİDİR.

Asit ve Bazlarla Çalışırken Alınması Gereken Önlemler

Özellikle kuvvetli asit ve bazlar, maddeler veya derimize zararlı etkileri olabilir.

Kuvvetli asit ve bazlarla çalışırken kıyafetlerimizin zarar görmemesi için önlük giymeliyiz.

Koruyucu gözlük ve eldiven kullanmalıyız.

Asit ve bazları solumak tehlikeli olabilir bu yüzden asit ve bazlarla çalışırken maske kullanmalıyız.

Asitler metallerle temas ederse tepkimeye girer bu yüzden asitler metal kaplara konulmamalıdır. Asitler cam kaplara konulmalıdır.

Asit ve baz içeren temizlik ürünleriyle çalışırken ürünlerin üzerindeki talimatları okumalı ona göre hareket etmeliyiz.

Asit ve bazlarla çalışırken asit ve bazları rastgele birbiri ile karıştırmamalıyız. Asit ve bazlar tepkimeye girerek solunum sistemimiz için zararlı gazlar meydana getirebilir. Asit ve bazları rastgele karıştığı yerlerde o ortamı iyice havalandırmalıyız.

Kuvvetli Asit ve Bazlara Temas Edersek Ne Yapmalıyız?

Kuvvetli asit veya bazlar ile temas edersek ilk olarak temas edilen bölge BOL SU İLE YIKANMALIDIR.

Asit bulaşan kıyafetler hemen çıkartılmalıdır.

ARDINDAN HEMEN SAĞLIK KURULUŞU İLE İLETİŞİME GEÇİLMELİDİR.

Asit ve bazların göze sıçraması halinde, göz derhal bol akarsu ile gerekirse zorla açarak yıkanmalı ve hemen bir sağlık kuruluşuna gidilmelidir.

ASİT VE BAZLARLA ÇALIŞIRKEN BİLİNMESİ GEREKEN TEHLİKE İŞARETLERİ

Uluslararası geçerliliğe sahip tehlike işaretleri hangi ülkede kimayasal maddelerle çalışırsak çalışalım aynı anlama gelmektedir. Bu işaretleri bilmek günlük hayatta laboratuvarlarda, hastanelerde ve trafikte bizi tehlikelerden korur. Özellikle trafikte tankerlerin taşıdığı kimyasal maddeler tehlikeli olabilir. Tankerler üzerindeki tehlike işaretlerini bilmemiz alacağımız önlemler hakkında bize bilgi verir.

Laboratuvarlarda kimyasallar ile çalışırken tehlike işaretlerini bilmemiz hangi önlemleri alacağımız konusunda bizlere fikir verir.

Tehlike İşaretleri