8. Sınıf LGS Mevsimlerin Oluşumu Konu Anlatımı

F.8.1.1. Mevsimlerin Oluşumu

Önerilen Süre : 8 ders saati

Konu / Kavramlar : Dünya’nın dönme ekseni, dolanma düzlemi, ısı enerjisi, mevsimler

F.8.1.1.1. Mevsimlerin oluşumuna yönelik tahminlerde bulunur.

a. Dünya’nın dönme ekseni olduğuna değinilir.

b. Dünya’nın dönme ekseni ile Güneş etrafındaki dolanma düzlemi arasındaki ilişkiye değinilir.

c. Işığın birim yüzeye düşen enerji miktarının mevsimler üzerindeki etkisine değinilir.

8. Sınıf Fen Bilimleri LGS’nin ilk ünitesinden merhaba.

Hepimizin bildiği gibi 4 mevsim yaşarız. Yaz, Sonbahar, Kış ve İlkbahar. Aşağıda Dünya’nın farklı yerlerinden aynı gün için verilmiş hava tahminlerini incelediğimizde:

Türkiye’nin başkenti Ankara 13 Ocakta 5 ve -5 derece, Türkiye’de bulunan İzmir 13 ve 1 derece; Avustralya’nın başkenti Kanberra 27 ve 19 derece, Brezilya’da bulunan Sao Paulo ise 31 ve 14 derecedir..

Sıcaklık 27 ve 31 dereceleri bulduğu için Kanberra ve São Paulo Yaz mevsimini yaşıyor, Ankara ve İzmir‘de de sıcaklık oldukça düşük olduğu için Kış mevsimi yaşıyor diyebiliriz.

SORU: Peki hepimiz aynı dünyada yaşarken neden farklı konumlar birbirinden farklı mevsimleri yaşıyor?

SORU: Mevsimlerin yaşanmasının sebebi Dünya’nın Güneş’e olan uzaklığı mıdır?

SORU: Dünya Güneş’e yaklaştığında Yaz, uzaklaştığında Kış mevsimi mi yaşarız?

Gelin bunları hep beraber inceleyelim.

Daha önceki yıllarda öğrendiğimiz gibi Dünya Kuzey ve Güney Yarım Küre‘den oluşmaktadır. Dünya’yı iki eşit parçaya bölen Ekvator çizgisi gerçekte olmayan hayali bir çizgidir. Türkiye ise Kuzey Yarım Küre‘de bulunmaktadır. YENGEÇ DÖNENCESİ Kuzey Yarım Küre’de bulunur. OĞLAK DÖNENCESİ ise Güney Yarım Küre’de bulunur.

Dünyamız bir gezegen olarak hem kendi ekseni etrafında dönmekte hem de enerji kaynağımız olan Güneş‘in etrafında dolanmaktadır.

UYARI: Dönme ve dolanma kavramları farklı kavramlardır. Gökcismi (Dünya, Mars, Ay, Venüs vb…) kendi etrafında hareket ediyorsa DÖNME hareketi; başka bir gökcismi veya yıldızın etrafında hareket ediyorsa DOLANMA hareketi yapıyor demektir.

Dünya kendi ekseni etrafında dönerek gece ve gündüz oluşur. Örneğin ABD’de bulunan CORÇ geceyi yaşarken Türkiye’de bulunan KAMİL gündüzü yaşamaktadır.

Dünya Güneş’in etrafında dolanarak ise 1 Yılı yani 365 gün 6 saati oluşturmaktadır. Başka bir ifade ile Dünya Güneş’in etrafında bir tur attığında 1 yıl geçmektedir.

SORU: İki hareket aynı eksen üzerinde mi gerçekleşir yoksa Dünya’nın kendi ekseni etrafında dönüşü ile Güneş etrafındaki dolanma hareketleri arasında fark var mıdır?

Dünya kendi ekseni etrafında dönerken bir yol izler işte buna Dünya’nın Dönme Ekseni deriz. Dönme eksenini gerçekte var olmayan hayali bir çubuğun Dünya’nın tam tepe noktasından girip en alt noktasından çıkan hayali bir çubuk ile modelleriz. Girdiği üstteki tepe noktası KUZEY KUZUP NOKTASI çıktığı en alt nokta ise GÜNEY KUTUP NOKTASIDIR.

BENZETME: Bunu elimize bir portakal alıp tepe noktasından aşağıya doğru şiş ile portakalı oymak gibi düşünün. Şişin girdiği en üst nokta KUZEY KUTUP NOKTASI, en alt nokta ise GÜNEY KUTUP NOKTASIDIR. Elimizle şişi döndürürsek yatay olarak bir çember elde ederiz işte bu çember Dünya’nın kendi ekseni etrafındaki dönüşünü temsil eder. Bu yüzden ortadan aşağıya doğru indirdiğimiz düz çizgi DÜNYANIN DÖNME EKSENİDİR:

SORU: DÜNYAMIZIN DÖNME EKSENİ DİK KONUMDA MIDIR? YOKSA BİRAZ EĞİK VEYA YATIK MIDIR?

BENZETME: Evet! Dünyamız biraz yatık konumdadır. Yarı uyur gezer her an uyuyacakmış gibi veya Micheal Jackson takliti yapıyormuş gibi düşünün.

Dünyamız kendi ekseni etrafında dönüyor. Dönüşü sonucu:

GECE ve GÜNDÜZ oluşuyor.

Aynı zamanda Dünyamız Güneş’in etrafında Dolanıyor ve

365 Gün 6 Saat yani 1 Yıl oluşuyor.

SORU: Kendi ekseni etrafındaki hareketi için bir eksen oluşuyorsa Güneş etrafında dolanırken de bir eksen oluşturuyor olabilir mi?

Tabiki de EVET. Biz bu eksene DOLANMA EKSENİ veya DOLANMA DÜZLEMİ diyoruz.

Dünya Güneş’in etrafında dolanırken her gezegen gibi belli bir yörünge izler. Yani belli bir yol izler. Dünya’nın takip ettiği bu yola YÖRÜNGE denir. Yörüngenin oluşturduğu düzleme de YÖRÜNGE DÜZLEMİ veya DOLANMA DÜZLEMİ denir.

YÖRÜNGE DÜZLEMİ VEYA DOLANMA DÜZLEMİ Dünya’nın Güneş etrafındaki Dolanma Hareketini göstermek için çizilen çizgilerdir. Dünyamız 2 boyutlu düşünürsek hem yatay yönlü hem de düşey yönlü hareket edebileceği için Dünya üzerinde iki şekilde gösterilebilir.

ÖNEMLİ BİLGİ: Hepimizin bildiği gibi Dünya’yı iki eşit parçaya ayıran hayali bir çizgi vardır. Bu çizgiye EKVATOR denir. Ekvator Düzlemi aynı zamanda Dünya’nın dönme eksenini ifade eder. Yani Dünyamız ekvator düzlemini takip ederek kendi etrafında döner.

Daha önce Dünyamızın kendi ekseni etrafında dönerken Michael Jackson takliti yaptığını yani biraz eğik biçimde hareket ettiğini söylemiştik. Şimdi gelelim asıl noktaya:

Dünya’nın DÖNME EKSENİ ile DOLANMA DÜZLEMİ çakışmaz yani birbirini kesmez. İkisi arasında belli bir açı vardır. Bu açı yaklaşık olarak 23 derece 27 dakikadır. Yani 23,5 dereceye yakındır. İşte bu duruma da EKSEN EĞİKLİĞİ denir.

MEVSİMLERİN OLUŞMASININ İSE 2 TEMEL SEBEBİ VARDIR:

  1. DÜNYA’NIN EKSEN EĞİKLİĞİ
  2. GÜNEŞ ETRAFINDA DOLANMA HAREKETİ
  1. DÜNYA’NIN EKSEN EĞİKLİĞİ: Eksen eğikliğinin Dünya’nın dönme ekseni ile dolanma düzlemi arasındaki 23,5 derecelik açı olduğunu biliyoruz artık. Eksen eğikliği sebebi ile
  • a) Mevsimler oluşur.
  • b) İki yarım kürede de farklı mevsimler oluşur.

Eksen Eğikliği sebebi ile Dünya’nın belli bölümleri Güneş Işınlarını daha dik açılarla alırken bazı bölgeleri ise daha eğik açılarla alır.

SORU: Güneş ışınlarını dik veya eğik açılarla almak o bölgedeki sıcaklığı veya mevsimi etkiler mi?

Küçük bir deney ile problemimize çözüm bulabiliriz.

Karanlık bir odada beyaz kağıdın üzerine el fenerinizi yakıp dik konumdan yavaş yavaş eğmeye başladıkça aydınlığın hem azaldığını hem de daha fazla alanı aydınlattığını gözlemleyebilirsiniz.

1 konumundaki el feneri Güneş Işınlarını daha dik açılarla alan yerleri, 2 konumundaki fener eğik açılarla alan yerleri 3 konumundaki fener ise daha eğik açılarla alan yerleri temsil etmektedir.

El feneri 90 dereceden uzaklaştıkça birim yüzeye düşen ışık enerjisi miktarı azalacağı için 3. konumdaki aydınlık daha azdır diyebiliriz.

SORU: Peki birim yüzeye düşen ışık miktarı o bölgenin sıcaklığını etkiler mi?

Bunu öğrenmek için başka bir deneye göz atalım

El fenerlerini 1, 2 ve 3. konumda görüldüğü gibi tutup ışığın düştüğü yere termometreleri yerleştirelim ve 5 dakika boyunca sıcaklık değişimini gözlemleyelim. Termometrelerin ilk sıcaklıkları 20 C derecedir.

5 dakika sonra 1 konumundaki termometrenin sıcaklığı 30 C arttı 2. konumda 20 C arttı ve 3. konumda 10 C arttı.

SONUÇ: Buna göre Güneş ışınları dik ve dike yakın açılarla geldiğinde birim yüzeye düşen ışık miktarı daha fazla olacağından sıcaklık da daha fazla olur sonucunu çıkartabiliriz.

SONUÇ: Deneylerden de anlaşılacağı üzere ışık ışınlarını dik ve dike yakın açılarla alan yerler daha fazla ısındı, eğik açıyla alan yerler ise daha az ısındı.

Unutmayalım: Dünya’nın eksek eğikliğine sahip olması hem mevsimlerin oluşması için etkili hem de farklı yarım kürelerde farklı mevsimlerin oluşması için etkilidir.

Güneş ışınlarını dik ve dike yakın açıyla alan yerlerde Yaz mevsimi eğik açıyla alan yerlerde ise Kış mevsimi yaşandığından bahsedebiliriz.

SORU: Dünya’nın Güneş etrafında yaptığı dolanma hareketi mevsimlerin oluşmasında etkili midir?

SORU: Dünya Güneş’e yaklaştığı için mi Yaz mevsimi yaşarız?

SORU: Dünya Güneş’e uzak iken kış mevsimi mi yaşarız?

Dünya Güneş etrafında dolanırken bazı konumlarda Kuzey Yarım Küre bazı konumlarda ise Güney Yarım Küre ışık ışınlarını daha dik açılarla alır. Yukarıda yaptığımız deney 1 ve deney 2 den de anlaşılacağı üzere Güneş ışınlarını dik ve dike yakın açılarla alan yerler yazı yaşarken daha eğik açıyla alan yerler ise kış mevsimi yaşayacaktır. Yani bir yarım küre Yaz yaşarken diğeri Kış yaşayacaktır. İki yarım küre zıt mevsimleri yaşar.

UNUTMAMALI: Dünya’nın Güneş’e olan yakınlığı veya uzaklığı ile mevsimlerin oluşması arasında bir bağlantı yoktur. Dünya Güneş’e en uzak konumda olduğu sırada Kuzey Yarım Küre’de Yaz mevsimi başlamaktadır.

Aşağıdaki şekli bu üniteyi öğrenirken unutmamalıyız. Aşağıdaki görsel bu ünitenin en önemli görselidir.

21 HAZİRAN (Yaz Gün Dönümü – Yaz Solstisti)

  • Kuzey Yarım Küre’de yaz mevsimi başlangıcıdır.
  • Kuzey Yarım Küre’de en uzun gündüz yaşanır. Bu tarihten sonra Kuzey Yarım Küre ulaşabileceği en büyük gündüz saatine ulaşır. Bu tarihten sonra gündüz süreleri azalmaya başlar.
  • Güneş ışınları Yengeç Dönencesi üzerine dik veya dike yakın açılarla gelir.
  • Güney Yarım Küre’de Kış mevsimi başlangıcıdır.
  • Güneş ışınları Güney Yarım Küre’ye eğik açılarla gelir. En uzun gece yaşanır. Bu tarihten sonra Güney Yarım Küre ulaşabileceği en uzun gece süresine ulaşmıştır ve artık kısalmaya başlayacaktır.

21 Haziran Yaz Gündönümü olarak adlandırılır. Diğer adı Yaz Solstisidir.

21 Haziran’dan sonra Kuzey Yarım Küre’de gündüzler kısalmaya geceler uzamaya başlar. Güney Yarım Küre’de ise tam tersi durum gündüzler uzamaya geceler kısalmaya başlar.

23 EYLÜL (EKİNOKS)

  • Güneş ışınları ekvatora dik veya dike yakın açılarla düşer.
  • Kuzey Yarım Küre’de SONBAHAR mevsimi, Güney Yarım Küre’de ise İLKBAHAR mevsimi başlar.
  • Bu tarihten sonra güneş ışınları Güney Yarım Küre’ye dik açılarla vurmaya başlar. Bu yüzden Güney Yarım Küre’de mevsim daha ılımandır.
  • Dünya’nın her yerinde gece ve gündüz eşitliği yaşanır. Gece gündüzlerin eşit olduğu bu tarihe EKİNOKS adı verilir.
  • Ekvator üzerinde gölge boyu sıfırdır. Çünkü güneş ışınları bu bölgeye dik ve dike yakın açılarla gelir.
  • Bu tarihten sonra Güney Yarım Küre’de gündüzler uzamaya geceler kısalmaya, Kuzey Yarım Küre’de ise gündüzler kısalmaya geceler uzamaya başlar.

21 ARALIK ( Kış Gün Dönümü – Kış Solstisti)

  • Kuzey Yarım Küre’de kış mevsimi başlangıcıdır.
  • Kuzey Yarım Küre’de en uzun gece yaşanır. Bu tarihten sonra Kuzey Yarım Küre ulaşabileceği en büyük gece saatine ulaşır. Bu tarihten sonra gece süreleri azalmaya başlar.
  • Güneş ışınları Oğlak Dönencesi üzerine dik veya dike yakın açılarla gelir.
  • Güney Yarım Küre’de Yaz mevsimi başlangıcıdır.
  • Güneş ışınları Güney Yarım Küre’ye dik açılarla gelir. En uzun gündüz yaşanır. Bu tarihten sonra Güney Yarım Küre ulaşabileceği en uzun gündüz süresine ulaşmıştır ve artık kısalmaya başlayacaktır.

21 Aralık Kış Gündönümü olarak adlandırılır. Diğer adı Kış Solstisidir.

21 Aralık’tan sonra Kuzey Yarım Küre’de gündüzler uzamaya geceler kısalmaya başlar. Güney Yarım Küre’de ise tam tersi durum gündüzler kısalmaya geceler uzamaya başlar.

21 MART ( EKİNOKS)

  • Güneş ışınları ekvatora dik veya dike yakın açılarla düşer.
  • Kuzey Yarım Küre’de İLKBAHAR mevsimi, Güney Yarım Küre’de ise SONBAHAR mevsimi başlar.
  • Bu tarihten sonra güneş ışınları Kuzey Yarım Küre’ye dik açılarla vurmaya başlar. Bu yüzden Kuzey Yarım Küre’de mevsim daha ılımandır.
  • Dünya’nın her yerinde gece ve gündüz eşitliği yaşanır. Gece gündüzlerin eşit olduğu bu tarihe EKİNOKS adı verilir.
  • Ekvator üzerinde gölge boyu sıfırdır. Çünkü güneş ışınları bu bölgeye dik ve dike yakın açılarla gelir.
  • Bu tarihten sonra Güney Yarım Küre’de gündüzler kısalmaya geceler uzamaya, Kuzey Yarım Küre’de ise gündüzler uzamaya geceler kısalmaya başlar.

21 HAZİRAN ve 21 ARALIK tarihleri GÜNDÖNÜMÜ – SOLSTİS tarihleridir. Yaz Gündönümü 21 Haziran yani ülkemizin yaz mevsimine girdiği tarihtir. Kış Gündönümü ise 21 Aralık yani ülkemizin Kış mevsimine girdiği tarihtir.

21 MART ve 23 EYLÜL tarihleri ekinoks tarihleridir. Dünya genelinde gece ve gündüz süreleri bu iki tarihte eşitlenir.

Gece ve Gündüz Süreleri

Gece ve gündüz süreleri ile ilgili sorular bu ünitede karşılaşabileceğiniz en kafa karıştırıcı sorulardır. Her tarihte tek tek gece mi uzamış gündüz mü uzuyormuş diye ezberlemek yerine bir tarihi bilip üzerine eklemeler yapıp gidebilirsiniz Bunlardan önce verdiğimiz 4 önemli tarihte gündüz ve gece saatlerinde değişiklik olacağını unutmamalıyız.

ÖNEMLİ: Bir yer en uzun gündüz veya gece yaşamışsa o tarihten sonra gündüz veya gece süresi azalmaya başlayacaktır.

21 Haziran tarihi Türkiye’de( Kuzey Yarım Küre’de) en uzun gündüzün yaşandığı tarihtir.

En uzun gündüz yaşanmışsa bu tarihten sonra gündüzler ne olmaya başlar?

KISALIR. Gündüzler KISALIYORSA geceler ARTIYOR demektir.

Peki ne zamana kadar?

23 EYLÜL – Çünkü fazla olan azalacak az olan artacaktır ve ikisi eşitlenecektir.

23 EYLÜL’den sonra Gündüzler kısalmaya geceler ise artmaya devam edecektir.

Ne zamana kadar?

Tabiki de en uzun gecenin yaşandığı 21 ARALIK tarihine kadar.

21 Aralık’ta en uzun gece en kısa gündüz yaşandı peki bu tarihten sonra ne olur?

GECELER KISALMAYA GÜNDÜZLER İSE UZAMAYA BAŞLAR. Çünkü 21 Aralık’ta en uzun gece en kısa gündüz yaşanmıştı. Bundan daha uzunu veya kısası olmayacağı için Geceler kısalmaya Gündüzler ise uzamaya başlayacaktır.

21 Mart tarihine geldiğimizde ise Gece ve Gündüz süreleri yeniden eşitlenecektir.

Peki 21 Mart’tan sonra ne olmasını beklersiniz?

Tabiki de havalar ısınıp yaza yaklaştığımız için GÜNDÜZLER UZAYACAK, GECELER ise KISALACAKTIR.

Ta ki ne zamana kadar?

21 Haziran tarihine kadar – Yani en uzun GÜNDÜZü yaşayacağımız tarihe kadar.

Güney Yarım Küre için ise bu yazılanların tam tersini düşünebilirsiniz.

ÖNEMLİ NOT: Unutmayın gündüz ve gecelerin uzaması veya azalması ile gündüz – gece süreleri farklı kavramlardır.

21 Haziran tarihinden GÜNDÜZLER kısalmaya başlar fakat GÜNDÜZ SÜRELERİ GECE SÜRELERİNDEN hala DAHA FAZLADIR.

21 ARALIK tarihinden sonra GECELER kısalmaya başlar fakat GECE SÜRELERİ GÜNDÜZ SÜRELERİNDEN HALA DAHA FAZLADIR.